Μάρκος Λέγγας: Η αξία της αφθονίας του ελαιολάδου

Η Ισπανία αποφάσισε να διαχειριστεί την αφθονία - Η Ελλάδα πρέπει να αποφασίσει πώς θα προστατεύει την αξία της παραγωγής της.

Στην αγροτική οικονομία υπάρχει ένα παράδοξο που δύσκολα εξηγείται έξω από τον κόσμο της παραγωγής. Μια εξαιρετική σοδειά μπορεί να αποδειχθεί οικονομικά καταστροφική για εκείνον που την πέτυχε. 

Ο αγρότης επενδύει, αναλαμβάνει κινδύνους, αντιμετωπίζει τις καιρικές συνθήκες και επιδιώκει να παράγει περισσότερο και καλύτερα. Όταν όμως η παραγωγή αυξάνεται σημαντικά τότε η προσφορά μπορεί να υπερβεί τη ζήτηση και οι τιμές του προϊόντος να υποχωρήσουν σε επίπεδα που δεν καλύπτουν το κόστος παραγωγής. Η επιτυχία στο χωράφι μετατρέπεται τότε σε αποτυχία στο εισόδημα του παραγωγού.

Το ελληνικό ελαιόλαδο δεν μπορεί να στηρίζει το μέλλον του μόνο στην παραγωγή εξαιρετικής πρώτης ύλης. Πρέπει να διεκδικεί μεγαλύτερο μερίδιο από την τελική αξία που δημιουργεί

Η πρόσφατη απόφαση της ισπανικής κυβέρνησης αναδεικνύει με ιδιαίτερα χαρακτηριστικό τρόπο αυτή την αντίφαση. Στις 6 Νοεμβρίου 2026 η μεγαλύτερη ελαιοπαραγωγός χώρα στον κόσμο, η Ισπανία, ενεργοποίησε τον μηχανισμό υποχρεωτικής προσωρινής απόσυρσης. Συγκεκριμένα, το 12% της φετινής παραγωγής ισπανικού ελαιόλαδου θα αποσυρθεί από την αγορά.

Περίπου 188.000 τόνοι ελαιολάδου εκτιμάται ότι θα παραμείνουν αποθηκευμένοι έως το τέλος Σεπτεμβρίου 2027, προκειμένου να περιοριστεί η υπερπροσφορά και να συγκρατηθεί η πτώση των τιμών. Η υποχρέωση απόσυρσης επιβάλλεται μόνο στα ελαιοτριβεία και όχι απευθείας σε κάθε ελαιοπαραγωγό. Τα ελαιοτριβεία πρέπει να κρατούν αποθηκευμένο το 12% της δηλωμένης μηνιαίας παραγωγής τους και δεν προβλέπεται αποζημίωση για αυτή την υποχρέωση!

Η απόφαση δεν προέκυψε από κάποια φυσική καταστροφή ή παραγωγική έλλειψη. Συνέβη το ακριβώς αντίθετο. Η Ισπανία αναμένει παραγωγή περίπου 1,6 εκατομμυρίων τόνων, αυξημένη κατά 23% σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Με άλλα λόγια η ισπανική κυβέρνηση αποφάσισε να παρέμβει άμεσα στην αγορά, επειδή η φύση και οι παραγωγοί δημιούργησαν αφθονία.

Το ενδιαφέρον ωστόσο βρίσκεται πέρα από την ίδια την απόφαση. Η παρέμβαση στηρίζεται στο άρθρο 167α του Κανονισμού 1308/2013 όπως προστέθηκε με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2020/2220, το οποίο επιτρέπει στα Κράτη-Μέλη να θεσπίζουν αναλογικούς κανόνες ρύθμισης της προσφοράς ελαιόλαδου, με σκοπό τη σταθεροποίηση της αγοράς. Δεν πρόκειται για έναν μηχανισμό διοικητικού καθορισμού τιμών ούτε για ανεξέλεγκτη κρατική παρέμβαση. Πρόκειται για μια δυνατότητα που παρέχει το κοινό ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο, υπό συγκεκριμένους περιορισμούς.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Διότι η συζήτηση για το αγροτικό εισόδημα συχνά εξαντλείται στις επιδοτήσεις, στις αποζημιώσεις και στο κόστος παραγωγής. Πολύ λιγότερο συζητούμε για τη λειτουργία της αγοράς, τη διαπραγματευτική ισχύ των παραγωγών και την ικανότητα της χώρας να διαχειρίζεται τις διακυμάνσεις της προσφοράς και της ζήτησης.

Ασφαλώς η ισπανική επιλογή δεν αποτελεί πανάκεια. Η υποχρεωτική αποθεματοποίηση συνεπάγεται κόστος φύλαξης, χρηματοδοτικές ανάγκες και κινδύνους υποβάθμισης της ποιότητας. Η ίδια η ισπανική Αρχή Ανταγωνισμού έχει προειδοποιήσει για πιθανές αρνητικές επιπτώσεις στον ανταγωνισμό και στους καταναλωτές. Επιπλέον η προσωρινή απόσυρση δεν εξαφανίζει το πλεόνασμα. Μεταθέτει τη διάθεση του προϊόντος σε μεταγενέστερο χρόνο, όταν ενδέχεται να έχει ξεκινήσει μια νέα παραγωγική περίοδος και θα επικρατούν πιθανόν άλλες συνθήκες.

Η προστασία του παραγωγού δεν μπορεί να αποτελεί πρόσχημα για τεχνητά υψηλές τιμές που θα επιβαρύνουν δυσανάλογα τον καταναλωτή. Ούτε κάθε πτώση τιμών δικαιολογεί κρατική παρέμβαση. Η αγορά οφείλει να λειτουργεί ανταγωνιστικά και να ανταποκρίνεται στις πραγματικές μεταβολές της προσφοράς και της ζήτησης.

Το ουσιαστικό ερώτημα επομένως δεν είναι αν πρέπει να αντιγράψουμε το ισπανικό 12%. Είναι αν διαθέτουμε την πληροφόρηση, τους θεσμούς και τα εργαλεία για να διαπιστώνουμε εγκαίρως πότε μια συγκυριακή ανισορροπία απειλεί τη βιωσιμότητα της παραγωγής και ποια παρέμβαση μπορεί πραγματικά να βοηθήσει.

Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα στην Πελοπόννησο και στις άλλες μεγάλες ελαιοπαραγωγικές περιοχές, η αγορά χαρακτηρίζεται από έναν μεγάλο αριθμό παραγωγών με περιορισμένη ατομική διαπραγματευτική ισχύ. Πολλοί δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να αποθηκεύσουν το προϊόν τους και να επιλέξουν τον κατάλληλο χρόνο πώλησης. Η ανάγκη άμεσης ρευστότητας του ελαιοπαραγωγού συχνά τον οδηγεί να διαθέτει την παραγωγή του όταν η προσφορά είναι αυξημένη και οι τιμές πιέζονται.

Αντίθετα, οι ελαιοκομικές επιχειρήσεις που διαθέτουν κεφάλαια, αποθηκευτικούς χώρους, πρόσβαση στις διεθνείς αγορές και εμπορική πληροφόρηση μπορούν να διαχειρίζονται αποτελεσματικότερα τον χρόνο και τους όρους των συναλλαγών τους. Αυτή η ασυμμετρία δεν σημαίνει ότι κάθε ενδιάμεσος αποκομίζει υπερβολικό κέρδος. Σημαίνει όμως ότι ο παραγωγός συχνά συμμετέχει στην αγορά από μειονεκτική θέση.

Εδώ εντοπίζεται και η πραγματική σημασία του συνεργατισμού. Ένας αγροτικός συνεταιρισμός της νέας εποχής δεν πρέπει να περιορίζεται στη συγκέντρωση της παραγωγής ή στην παροχή υπηρεσιών στα μέλη του. Οφείλει να λειτουργεί ως οικονομικός οργανισμός που διαχειρίζεται την ποιότητα, την αποθήκευση, τη χρηματοδότηση, τις εμπορικές συμφωνίες και την πρόσβαση στις αγορές. Να δημιουργεί δηλαδή δυνατότητες που ο μεμονωμένος παραγωγός δύσκολα μπορεί να αποκτήσει.

Η χώρα χρειάζεται μια περισσότερο ολοκληρωμένη πολιτική για την αγορά των αγροτικών προϊόντων, με αφετηρία την αξιόπιστη πληροφόρηση. Ένα αδιάβλητο σύστημα παρακολούθησης της παραγωγής, των αποθεμάτων, των πραγματικών συναλλαγών, του κόστους και των εμπορικών ροών θα επέτρεπε στο ΥΠΑΑΤ να λαμβάνει έγκαιρες αποφάσεις, στηριγμένες σε δεδομένα. Παράλληλα, απαιτούνται χρηματοδοτικά εργαλεία που θα επιτρέπουν σε σύγχρονα συνεργατικά σχήματα να αποθηκεύουν, να τυποποιούν και να εμπορεύονται συλλογικά, χωρίς να εξαναγκάζονται σε πωλήσεις λόγω έλλειψης ρευστότητας.

Χρειάζεται επίσης να εξετάσουμε σοβαρά τις δυνατότητες που ήδη παρέχει η ευρωπαϊκή νομοθεσία. Όχι μόνο για το ελαιόλαδο, ούτε με την αντίληψη ότι κάθε πρόβλημα λύνεται με μια νέα επιδότηση, αλλά μέσα από μια συνεκτική στρατηγική διαχείρισης κινδύνων και ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας.

Η προστιθέμενη αξία άλλωστε δεν δημιουργείται αποκλειστικά στο χωράφι. Δημιουργείται και στην ποιότητα, στην ταυτότητα, στην τυποποίηση, στην πιστοποίηση, στην εξαγωγική στρατηγική και στη σχέση εμπιστοσύνης με τον καταναλωτή. Το ελληνικό ελαιόλαδο δεν μπορεί να στηρίζει το μέλλον του μόνο στην παραγωγή εξαιρετικής πρώτης ύλης. Πρέπει να διεκδικεί μεγαλύτερο μερίδιο από την τελική αξία που δημιουργεί.

Η Ισπανία επέλεξε έναν συγκεκριμένο δρόμο. Το αν αυτός θα αποδειχθεί αποτελεσματικός μένει να αξιολογηθεί. Το σημαντικό είναι ότι αναγνώρισε την ανάγκη να αντιμετωπίσει οργανωμένα έναν οικονομικό κίνδυνο που γεννά η ίδια η παραγωγική επιτυχία.

Για την Ελλάδα, το ζήτημα δεν είναι μόνο αγροτικό. Είναι ζήτημα παραγωγικού μοντέλου, θεσμικής ικανότητας και οικονομικής στρατηγικής. Δεν αρκεί να αυξάνουμε την παραγωγή εάν δεν μπορούμε να προστατεύσουμε και να αναπτύξουμε την αξία της. Δεν αρκεί να ενθαρρύνουμε την ποιότητα εάν ο παραγωγός δεν ανταμείβεται γι' αυτήν. Σίγουρα, δεν αρκεί να αναγνωρίζουμε τη σημασία του πρωτογενούς τομέα εάν εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τις κρίσεις του κυρίως εκ των υστέρων.

Η Ισπανία αποφάσισε να διαχειριστεί την αφθονία. Η Ελλάδα πρέπει να αποφασίσει πώς θα προστατεύει την αξία της παραγωγής της.

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία παρέχει εργαλεία. Η πραγματική πρόκληση είναι να χρησιμοποιούνται με διαφάνεια, οικονομική τεκμηρίωση και μετρήσιμο όφελος για τον αγρότη.

Γιατί τελικά η επιτυχία μιας αγροτικής οικονομίας δεν κρίνεται μόνο από το πόσο παράγει. Κρίνεται και από το πόση αξία καταφέρνει να διατηρήσει στον τόπο και στους ανθρώπους που την παράγουν.

*Ο κ. Μάρκος Λέγγας είναι Αγρότης, Πρόεδρος του Αγροτικού Συνεταιρισμού – Οργάνωσης Παραγωγών «Πήγασος Αγροδιατροφή», Περιφερειακός Σύμβουλος Πελοποννήσου και Εντεταλμένος Σύμβουλος Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων

Πηγή: KorinthosTV